Vbb Mayday: Which Side Are You On?

γράφει ο Δημήτρης Μπακαλιάνος

Καλησπέρα, καλησπέρα, καλησπέρα…

Το Which side are you on είναι ένα αμερικανικό εργατικό τραγούδι, που γράφτηκε από την Florence Reece (1900-1986), κόρη και γυναίκα ανθρακωρύχου, στις μεγάλες απεργίες των ανθρακωρύχων της κομητείας του Harlan στο Kentucky τη δεκαετία του `30.

Μην ακούτε τα ψέματα των αφεντικών.

Οι φτωχοί δεν έχουν άλλη ευκαιρία,

εκτός αν οργανωθούν.

Εσύ σε ποια πλευρά ανήκεις;

H Reece είχε γράψει το τραγούδι σε ηλικία μόλις 12 ετών, κατά τη διάρκεια ενός απεργιακού αγώνα στον οποίο συμμετείχε ο πατέρας της, καθώς συνήθιζε να γράφει στίχους από την παιδική ακόμα ηλικία. Σχεδόν δυο δεκαετίες μετά, πάλι κατά τη διάρκεια ενός απεργιακού αγώνα, το ανέσυρε και το προσάρμοσε στα νέα δεδομένα, τα οποία… δεν ήταν και πολύ νέα, αφού οι άθλιες συνθήκες δουλειάς των ανθρακωρύχων και η εκμετάλλευση που υφίσταντο παρέμεναν σχεδόν αναλλοίωτες. H Florence γυναίκα πλεον με ταξική συνείδηση, ήταν παντρεμένη με τον πρωτοπόρο συνδικαλιστή Sam Reece, επικεφαλή του συνδικάτου των ανθρακωρύχων.

Η κομητεία Harlan στο Kentucky των ΗΠΑ ήταν, στις αρχές και μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα, μια περιοχή που είχε να επιδείξει πολλά ανθρακωρυχεία, ακραία συντηρητικούς κυβερνήτες και το κολακευτικό ψευδώνυμο «ματωμένη κομητεία».
Η ραγδαία αύξηση των ορυχείων και των επιχειρήσεων παραγωγής άνθρακα οδήγησε εκεί χιλιάδες αμερικανούς που μετακινούνταν προς αναζήτηση εργασίας ήδη από το 1890. Η εσωτερική μετανάστευση προς την κομητεία Harlan κορυφώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του ’20 και στις αρχές του ’30, όπου το κράχ και η οικονομική κρίση δημιούργησαν μεγάλες μετακινήσεις ανέργων σε περιοχές όπου μπορούσε ακόμα να βρεθεί κάποια στοιχειώδης εργασία.
Και μιας και η «γη της επαγγελίας», η Καλιφόρνια, βρίσκονταν πολύ μακριά για τους βιομηχανικούς εργάτες των ανατολικών ακτών, πολλοί απο αυτούς βρέθηκαν εκεί. Και σύντομα το μετάνιωσαν.

Το 1931 ανθρακωρύχοι του Harlan County κατεβαίνουν σε απεργία, αντιδρώντας για τις απαράδεκτες συνθήκες εργασίας. Το Συνδικάτο που οργανώθηκε από τον Sam Reece αποφάσισε να φθάσει την αντίσταση στα άκρα. Δεν έμειναν όμως άπραγοι οι ιδιοκτήτες των ανθρακορυχείων της περιοχής, οι οποίοι με μισθοφόρους οπλισμένους και με την αστυνομία, που είχε αναλάβει το ρόλο του δεξιού χεριού των αφεντικών ξεκίνησαν ένα ανθρωποκυνηγητό πρωτοφανές για τα χρονικά, με βία και καταστολή, εκβιασμούς και απόπειρες εκφοβισμού, στους πρωτοπόρους εργάτες και στις οικογένειές τους.

Ο λεγόμενος «πόλεμος της κομητείας του Harlan» διήρκεσε σχεδόν σε όλη τη δεκαετία του 1930.

Οι ανθρακωρύχοι πήραν τα βουνά με όπλα. Μάχες έγιναν, το Harlan County αιματοκυλήστηκε κυριολεκτικά, και έμεινε στην ιστορία ως «Ματωμένο Harlan». Ο ορκισμένος εχθρός του Συνδικάτου ήταν ο σερίφης J.H. Blair, ο οποίος ήξερε ότι για να βάλει τάξη έπρεπε να «κόψει το κεφάλι» της οργάνωσης, δηλαδή του Sam.

Κάνει λοιπόν επιδρομή στο σπίτι του Sam Reece προσπαθώντας να τρομοκρατήσει τη γυναίκα του Florence και τα επτά παιδιά τους, με το όπλο στον κρόταφο. Κάνει επίσης, κατάληψη στο σπίτι, με άλλους κουμπουροφόρους, περιμένοντας τον Sam να επιστρέψει ανησυχώντας για την οικογένειά του, με σκοπό να τον εκτελέσουν.

Η Florence βρήκε τρόπο να ενημερώσει τον άντρα της, να μην ανησυχεί και να μη γυρίσει σπίτι. Μία από τις ημέρες της τρομοκρατίας, βλέποντας τους αστυνομικούς αλλά και τους μισθοφόρους να βρίσκονται ακροβολισμένοι στο σπίτι της και τα παιδιά της νηστικά και τρομοκρατημένα, παίρνει μία σελίδα από το επιτοίχιο ημερολόγιο και γράφει τον πρώτο στίχο:

Which Side Are You On, Βoys?

Μια άλλη εκδοχή θέλει τη Reece να εμπνέεται και να γράφει το τραγούδι σ’ εκείνη την απεργία. Το Συνδικάτο νίκησε. Η Florence μελοποίησε τους στίχους βασισμένη σε μια ψαλμωδία Βαπτιστών “Lay the Lily Low” ή στο παραδοσιακό τραγούδι “Jack Munro” ή “Jack a Roe” ( Βοb Dylan ), που κυκλοφορεί στη συλλογή Coal Mining Women.

Το βασικό ερώτημα που θέτει το τραγούδι, «με ποια πλευρά είστε», είναι επίκαιρο και δυστυχώς δεν αφορά μόνο το εργατικό κίνημα.

Τη δεκαετία του 1970 η Florence Reece θα βρεθεί ξανά στο πλευρό των απεργών ανθρακωρύχων στο Harlan County. Το 1976 εμφανίστηκε στη βραβευμένη με Όσκαρ ταινία ντοκιμαντέρ “«”Harlan County U.S.A.”»” όπου μιλάει στους συγκεντρωμένους απεργούς και τραγουδάει το “Which Side Are You On?”

«Τα τραγούδια μου απευθύνονται πάντα στον αδύναμο – στον εργάτη. Είμαι μία από αυτούς και νιώθω ότι πρέπει να είμαι μαζί τους. Ουδετερότητα δε μπορεί να υπάρξει. Πρέπει να είσαι είτε από τη μία είτε από την άλλη πλευρά. Μερικοί λένε: Δεν παίρνω το μέρος κανενός – είμαι ουδέτερος. Δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα. Μέσα σου είσαι είτε με τους μεν είτε με τους δε. Στην κομητεία Harlan δεν υπήρχε κανένας ουδέτερος. Αν δεν ήσουν τραμπούκος, ήσουν οπωσδήποτε με το σωματείο» έχει πει η Florence Reece.

Ο Pete Seeger, θρύλος της φολκ και σπουδαίος εκπρόσωπος του αμερικανικού εργατικού τραγουδιού, μαζί με τον περίφημο Woody Guthrie, συλλέγοντας εργατικά τραγούδια άκουσε το “Which Side Are You On?” το 1940. Την επόμενη χρονιά το τραγούδι ηχογραφήθηκε από τους The Almanac Singers, το φολκ συγκρότημα που είχε ιδρύσει ο ίδιος μαζί με τον Woody Guthrie και άλλους. Οι Billy Bragg, Deacon Blue, Dropkick Murphys, Rebel Diaz, Natalie Merchant, Ani DiFranco, Tom Morello, Panopticon και S.G. Goodman, έχουν ηχογραφήσει τις δικές τους ερμηνείες του τραγουδιού.

Το τραγούδι αναφέρεται από τον Bob Dylan στο τραγούδι “Desolation Row”. Ήταν επίσης η έμπνευση για τον τίτλο του βιβλίου του Alessandro Portelli το 2011, σχετικά με την κοινότητα εξόρυξης άνθρακα της κομητείας Harlan.

Το 2010 ο Μάνος Ξυδούς μας χαριζει ένα τελευταιο διαμαντάκι με τους Κollektiva στο πρώτο τους αλμπουμ, λίγο πριν το φευγιό του, στην αγαπημένη διασκευή του vbb.

Το 2016 τα «Υπόγεια Ρεύματα» ανεβάζουν στο κανάλι τους στο YouTube μια θαυμάσια διασκευή του “Which side are you on?”, με ελληνικούς στίχους, σημειώνοντας ανάμεσα σε άλλα: «Οι στίχοι δεν μιλάνε για τους μεταλλωρύχους της Harlan County και τα αφεντικά τους, αλλά γι’ αυτούς που ασκούν την εξουσία και αυτούς που την υφίστανται, για τον παροιμιώδη μέσο ανθρωπάκο και το αφεντικό του που είναι ο παροιμιώδης ανθρωπάκος κάποιου άλλου αφεντικού, για τη Δημοκρατία των λίγων, για τον πόνο του διπλανού που πρέπει να τον νοιώσουμε δικό μας, για να διαλέξουμε πλευρά και να την κρατήσουμε, με τα πόδια σταθερά στη γη»:

«…Καιρός ν’ αποφασίσεις, δεν παίρνει αναβολή

στη θέση αυτού που πνίγεται αύριο θα ’σαι συ».

“Which Side Are You On?” – ΥπόγειαΡεύματα

Το πιο δημοφιλές ίσως εργατικό τραγούδι έχει γνωρίσει άπειρες διασκευές, σε πολλές χώρες και συνεχίζει να εμπνέει και να συγκινεί τους συνειδητοποιημένους ανθρώπους που παλεύουν οργανωμένα για να σπάσουν τα δεσμά της εκμετάλλευσης.

BONUS TRACKS

The Ludlow Massacre – Woody Guthrie

Εμπνευσμένο από τη μεγαλειώδη εργατική απεργία στα ανθρακωρυχεία της οικογένειας Ροκφέλερ, στο Ludlow της πολιτείας Κολοράντο. «Έγραψα αυτό το τραγούδι σαν να ήμουν εκεί τη μέρα και τη νύχτα που συνέβη. Αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος να γράψεις ένα τραγούδι σαν κι αυτό… Η σφαγή του Ludlow ήταν μια από τις εκατοντάδες μάχες που δοθήκαν για να φτιαχτούν εργατικά σωματεία. Τραγουδώ αυτό το τραγούδι για να δείξω στους στρατιώτες μας ότι δεν πρέπει ποτέ ξανά να επιτρέψουν άλλη σφαγή σκοτώνοντας παιδιά και εγκύους…» σημείωνε ο δημιουργός το 1941.

Το Σεπτέμβρη του 1913 ξέσπασε η μεγάλη απεργία του Ludlow, μετά το θάνατο ενός συνδικαλιστή εργάτη στα ορυχεία της εταιρείας CFI, ιδιοκτησίας Ροκφέλερ. Η απεργία των εργατών προκάλεσε την αντίδραση των Ροκφέλερ, οι οποίοι χρησιμοποίησαν ιδιωτικό στρατό, ειδικευμένο στην καταστολή απεργιών. Ο ιδιωτικός στρατός των Ροκφέλερ ενισχύθηκε από την Εθνοφρουρά που απέστειλε στην περιοχή ο κυβερνήτης του Κολοράντο. Μπράβοι και εθνοφρουροί τρομοκρατούσαν τους εργάτες, οργάνωναν προβοκάτσιες, χωρίς να κάμψουν το φρόνημα των απεργών. Στις 20 Απρίλη του 1914, οι πολιτοφύλακες μπήκαν στον καταυλισμό και έβαλαν φωτιά σε σκηνές, σκοτώνοντας δύο γυναίκες και έντεκα παιδιά που είχαν βρει καταφύγιο από τους πυροβολισμούς σε ένα λάκκο κάτω από μια σκηνή. Δεκατρείς άλλοι άνθρωποι πυροβολήθηκαν και σκοτώθηκαν επίσης κατά τη διάρκεια των μαχών.

We shall overcome – Pete Seeger

To We shall overcome ηταν γκόσπελ που έγινε τραγούδι διαμαρτυρίας. Η σύγχρονη εκδοχή του τραγουδιού είναι όταν τραγουδήθηκε, για πρώτη φορά, από καπνεργάτες κατά τη διάρκεια της απεργίας στην American Tobacco Co, το χειμώνα του 1945 στη Νότια Καρολίνα. Οι καπνεργάτες, στην πλειοψηφία τους αφροαμερικανές γυναίκες, για να διατηρήσουν τη δύναμη τους, τραγουδούσαν γκόσπελ. Βάδιζαν με τις πικέτες τους και τραγουδούσαν: «Θα το ξεπεράσουμε και θα κερδίσουμε κάποια μέρα τα δικαιώματά μας». Το 1947 το άκουσε ο Pete Seeger και προσθέτοντας μερικούς στίχους, το έκανε ύμνο της εργατικής τάξης της Αμερικής.

Working Class Hero – John Lennon/Plastic Ono Band

Ο «πολιτικός» John Lennon στον πρώτο προσωπικό του δίσκο το 1970, μετά τους Beatles, στρέφεται ανοιχτά στο κοινωνικό τραγούδι και γράφει το Working Class Hero. Αντλεί εμπειρία από τη δική του ζωή, αναλογιζόμενος τα κοινωνικά πρότυπα που επιβάλλονται στα παιδιά της εργατικής τάξης. Κατά τον ίδιο έχει επαναστατικό περιεχόμενο και αποτελεί προειδοποίηση στην εργατική τάξη για την επίθεση στη συνείδησή της από τους μηχανισμούς του κράτους, το σχολείο, τη θρησκεία και την τηλεόραση. Ενα τραγούδι σταθμός μεταξύ του Revolution και του Imagine, στηριγμένο στην παραδοσιακή μουσική των ανθρακωρύχων του Νιουκάστλ.

Άλλες διασκευές: Green Day, Marianne Faithfull, Tin Machine (David Bowie) κ.ά.

There Is Power in a Union – Joe Hill

Το “There Is Power in a Union” είναι ένα τραγούδι που γράφτηκε από τον σπουδαίο Joe Hill το 1913. Οι Βιομηχανικοί Εργάτες του Κόσμου (κοινώς γνωστοί ως Wobblies) επικεντρώθηκαν περισσότερο στο να οργανώσουν μετανάστες εργάτες, στην ξυλεία και τα εργοτάξια. Αρκετά εργατικά τραγούδια της περιόδου είχαν στηριχθεί σε θρησκευτικά τραγούδια, για να είναι οικεία στο άκουσμα. Το συγκεκριμένο έχει στηριχτεί στη μελωδία του ύμνου του Lewis E. Jones’ “There Is Power in the Blood” γραμμένο το 1899. Το “There Is Power in a Union” δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο Little Red Songbook, βιβλίο με εργατικά τραγούδια των Wobblies, το 1913. Το τραγούδι αυτό έχει χαρακτηριστεί από τη διασκευή του Billy Brag.

O Joe Hill ήταν Σουηδός -Αμερικανός εργάτης συνδικαλιστής, τραγουδοποιός και σκιτσογράφος, μέλος των Βιομηχανικών Εργατών του Κόσμου (IWW). Έδρασε ακούραστα κάτω από τη σημαία του συνδικάτου του, ταξιδεύοντας από πόλη σε πόλη, οργανώνοντας τους εργάτες, γράφοντας πολιτικά τραγούδια και σατιρικά ποιήματα. Οι στίχοι του “The Preacher and the Slave”, είναι χαρακτηριστικοί. Καυτηριάζει τη θρησκεία, που προτρέπει τους εργάτες να προσεύχονται και να δουλεύουν για ένα κομμάτι ψωμί, ώστε να τους ανταμείψει η βασιλεία των ουρανών και τους παροτρύνει να ενωθούν, να πολεμήσουν για την ελευθερία και τότε μόνο θα κερδίσουν τον κόσμο και τα πλούτη του.

Το 1914 ο Joe Hill κατηγορήθηκε ότι δολοφόνησε έναν μπακάλη και τον γιο του, στην πολιτεία της Γιούτα και καταδικάστηκε σε θάνατο, παρότι δεν υπήρχε κανένα αποδεικτικό στοιχείο εναντίον του. Ο πραγματικός λόγος για την καταδίκη του ήταν η συνδικαλιστική του δράση. Την παραμονή της εκτέλεσής του, ο Joe Hill έστειλε τηλεγράφημα στον ηγέτη του IWW, Bill Haywood, με τη φράση: «Μην σπαταλήσετε χρόνο στο να θρηνείτε. Οργανωθείτε».

Ο Joe Hill εκτελέστηκε στις 19 Νοεμβρίου του 1915. Το σώμα του στάλθηκε στο Σικάγο, όπου αποτεφρώθηκε και οι στάχτες του, κατόπιν της επιθυμίας του, τοποθετήθηκαν σε εξακόσιους μικρούς φακέλους και στάλθηκαν σε σωματεία σε όλον τον κόσμο για σκορπιστούν στον άνεμο.

The Ghost of Tom Joad – Bruce Springsteen

Τραγούδι του Bruce Springsteen που δάνεισε και τον τίτλο στο 11ο ομώνυμο άλμπουμ του. Ο Τομ Τζόουντ είναι ο ήρωας του μυθιστορήματος του Τζον Στάινμπεκ, «Τα σταφύλια της οργής». Ο Springsteen είχε διαβάσει το βιβλίο, είχε δει την ομώνυμη ταινία και είχε ακούσει την «Μπαλάντα του Τομ Τζόουντ» του Woody Guthrie.

«Μάνα, όπου θα υπάρχει μπάτσος που δέρνει άνθρωπο, θα είμαι εκεί. Όπου κλαίει από πείνα νεογέννητο παιδί. Όπου ξεσπά μάχη ενάντια στο μίσος και το αίμα. Ψάξε με μάνα, θα είμαι εκεί. Όπου κανείς μάχεται για να βρει ένα μέρος να σταθεί, ή ζητώντας μια αξιοπρεπή δουλειά, ή δίνοντας το χέρι σε όποιον σηκώνεται. Οπου κάποιος μάχεται για ελευθερία, κοίτα μάνα στα μάτια τους και θα με δεις…»

Μέρα Μαγιού – Γιάννης Ρίτσος/Μίκης Θεοδωράκης

Μάης του ’36… Η εργατιά της Θεσσαλονίκης ξεσηκώνεται. Στις 9 Μάη η Χωροφυλακή χτυπάει στο ψαχνό τους απεργούς. Νεκρός και ο κομμουνιστής αυτοκινητιστής Τάσος Τούσης. Ο ποιητής συγκλονισμένος από την εικόνα της μάνας που θρηνεί τον νεκρό απεργό γιο της, σε τρία μερόνυχτα γράφει τη σύνθεση. Το έργο αποτυπώνει την ακατανίκητη δύναμη της εργατικής τάξης όταν συνειδητοποιεί τη δύναμη και την κοινωνική αποστολή της.

Ο «Ριζοσπάστης» εξέδωσε τη συλλογή σε 10.000 αντίτυπα, που πουλήθηκαν σε ελάχιστο διάστημα. Η ελληνική ποίηση φεύγει από τους κλειστούς κύκλους των λογοτεχνικών σαλονιών, και φτάνει σε πλατύτερες μάζες – οι υπόλοιπες ποιητικές συλλογές της περιόδου κυκλοφορούσαν σε κάποιες δεκάδες αντίτυπα. Τα τελευταία 250 αντίτυπα κατάσχονται μετά τη μεταξική δικτατορία και καίγονται μπροστά στους Στύλους του Ολυμπίου Διός.

Το 1957 ο ποιητής στέλνει αντίτυπο στον Μίκη Θεοδωράκη που βρισκόταν στο Παρίσι, με αφιέρωση: «Αυτό το βιβλίο κάηκε στους στύλους του Ολυμπίου Διός». Η συνέχεια είναι γνωστή. Μέσα από τη μελοποίηση του Θεοδωράκη ο Επιτάφιος γίνεται το σύμβολο της δικής μας Πρωτομαγιάς. Είναι χαρακτηριστικά τα λόγια του ποιητή για τη μελοποίηση του έργου του από τον Μ. Θεοδωράκη: «Ηταν τα πρώτα ποιήματά μου που είχαν μελοποιηθεί και είπα: Μα είναι δυνατόν η ποίηση να βρει μια πλήρη αντιστοιχία με τη μουσική;».

Στη φυλακή να τραγουδάς – Berthold Brecht/Hanns Eisler

Ο Brecht έγραψε το θεατρικό έργο «Η Μάνα. Η ζωή της επαναστάτριας Πελαγίας Βλάσοβα από το Τβερ» τo 1931 στο Βερολίνο, χρησιμοποιώντας ως βάση το μυθιστόρημα «Η Μάνα» του Μαξίμ Γκόρκι.

Η ιστορία μια απλής και αγράμματης μητέρας. Το 1906 συλλαμβάνουν το γιο της, ο οποίος έχει αναλάβει ήδη επαναστατική δράση. Στην προσπάθειά της να τον απελευθερώσει η Πελαγία αποκτά σιγά – σιγά ταξική συνείδηση. Η Πελαγία Βλάσοβα είναι η φιγούρα εκείνη που αναπαριστά τον επαναστατικό τύπο ανθρώπου, που σταδιακά κατακτά τη γνώση και επενεργεί στην πραγματικότητα της ζωής της για να την αλλάξει. Σ’ αυτήν τη διαδικασία, από μάνα του γιου της Πάβελ, γίνεται ένα συλλογικό σύμβολο, που έχει για παιδιά της όλα τα παιδιά, που τα αγαπά, τα υπερασπίζεται και τα προστατεύει…

Η Πελαγία Βλάσοβα έχει γίνει πλέον δραστήριο μέλος του επανατατικού κινήματος και επισκέπτεται τον γιο της Πάβελ στη φυλακή, για να της δώσει κρυφά τα ονόματα και άλλων συντρόφων, στους οποίους μπορεί να στηριχθεί. Μπροστά στους φύλακες που την τρομοκρατούν συνεχώς και παρακολουθούν με προσοχή κάθε της λέξη, εκείνη κατορθώνει με πανέξυπνο τρόπο και παίρνει αυτό που θέλει.

Οταν φεύγει ο γιος της στρέφει στο κοινό και λέει το τραγούδι: «Στη φυλακή να τραγουδάς»…

Το 1975, «Η Μάνα» ανεβαίνει στο Λαϊκό Πειραματικό Θέατρο, σε σκηνοθεσία Λεωνίδα Τριβιζά και μετάφραση Κ. Σκαλιώρα. Η επεξεργασία, η διασκευή και η ενορχήστρωση της μουσικής του Eisler έγινε από τον Θάνο Μικρούτσικο. Μετά από 40 και πάνω χρόνια ο Θάνος Μικρούτσικος, στην τελευταία του συναυλία στο Φεστιβάλ της ΚΝΕ το 2019, παρουσίασε κάποια από τα τραγούδια αυτής της δουλειάς.

Τα τραγούδια μας – Μάνος Λοΐζος

Το 1976 κυκλοφορεί ο δίσκος «Τα τραγούδια μας» σε μουσική Μάνου Λοϊζου, στίχους Φώντα Λάδη και τραγουδιστή τον Γιώργο Νταλάρα. Το 1977 ξεσπά και η μεγάλη απεργία της Λάρκο. Από τότε τραγούδια όπως «Πάγωσε η τσιμινιέρα», «Στη δουλειά και στον αγώνα», «Το Δέντρο», «Λειώνουν τα νιάτα μας», βρίσκονται στο στόμα μας σε κάθε απεργία, σε κάθε συγκέντρωση…

Στην αρχισυνταξία ο Stanley… Γεια χαρά!