Τζαφάρ Παναχί: Ξανά στο στόχαστρο της Ιρανικής Κυβέρνησης – Η νέα καταδίκη

Γράφει η Παρασκευή Ρούσσου

Το Επαναστατικό Δικαστήριο της Τεχεράνης επικύρωσε την καταδίκη του Ιρανού σκηνοθέτη Τζαφάρ Παναχί για «προπαγάνδα κατά του καθεστώτος», επιβάλλοντάς του ποινή ενός έτους φυλάκισης και απαγόρευση εξόδου από τη χώρα για δύο χρόνια. Η απόφαση, που αφορά υπόθεση η οποία είχε αρχικά εκδικαστεί ερήμην του τον περασμένο Δεκέμβριο, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στη διεθνή κινηματογραφική κοινότητα, επαναφέροντας στο προσκήνιο τη χρόνια αντιπαράθεση ανάμεσα στον δημιουργό και τις ιρανικές αρχές.

Σύμφωνα με τον δικηγόρο του, Μοστάφα Νίλι, η έφεση του Παναχί απορρίφθηκε, ωστόσο υπάρχει ακόμη δυνατότητα προσφυγής στο Εφετείο εντός είκοσι ημερών. Αυτό σημαίνει ότι, προς το παρόν, δεν τίθεται ζήτημα άμεσης φυλάκισής του, αν και η νομική και πολιτική πίεση γύρω από την υπόθεση παραμένει υψηλή.

Ποιος είναι ο Τζαφάρ Παναχί

Ο Τζαφάρ Παναχί θεωρείται μία από τις πιο εμβληματικές μορφές του σύγχρονου ιρανικού κινηματογράφου και βασικός εκπρόσωπος του λεγόμενου «Νέου Κύματος» του ιρανικού σινεμά. Γεννημένος το 1960, ξεκίνησε την καριέρα του ως βοηθός του Αμπάς Κιαροστάμι και γρήγορα καθιερώθηκε με ταινίες που συνδυάζουν κοινωνικό ρεαλισμό και πολιτική αλληγορία.

Έχει βραβευτεί διεθνώς με σημαντικές διακρίσεις, όπως η Χρυσή Άρκτος στο Βερολίνο για το Taxi Teheran (2015), ενώ ταινίες του όπως The Circle, Offside, No Bears και This Is Not a Film έχουν προβληθεί και απαγορευτεί κατά καιρούς στο Ιράν λόγω του περιεχομένου τους.

Από το 2010 βρίσκεται υπό καθεστώς περιορισμών, καθώς του είχε απαγορευτεί να γυρίζει ταινίες, να δίνει συνεντεύξεις και να ταξιδεύει στο εξωτερικό. Παρά τα μέτρα αυτά, συνέχισε να δημιουργεί παράνομα, μετατρέποντας το ίδιο το καθεστώς απαγόρευσης σε μέρος της καλλιτεχνικής του ταυτότητας.

Έχει φυλακιστεί δύο φορές: πρώτη φορά το 2010 για περίπου 86 ημέρες και ξανά την περίοδο 2022–2023, όταν κρατήθηκε στις φυλακές Εβίν για επτά μήνες, μετά από κατηγορίες για αντικαθεστωτική δράση. Απελευθερώθηκε μετά από απεργία πείνας και δικαστική εξέλιξη στην υπόθεσή του.

Η ταινία που οδήγησε στη δίωξη (ξανά)

Η νέα καταδίκη συνδέεται με την ταινία «Ήταν απλώς ένα ατύχημα» (It Was Just an Accident), η οποία γυρίστηκε μυστικά στην Τεχεράνη χωρίς επίσημη άδεια από τις αρχές. Σύμφωνα με το κατηγορητήριο, το έργο θεωρήθηκε εχθρικό προς το πολιτικό και κοινωνικό κατεστημένο της χώρας.

Η ταινία αφηγείται την ιστορία πρώην πολιτικών κρατουμένων που πιστεύουν ότι έχουν εντοπίσει έναν άνδρα ο οποίος τους βασάνισε στη φυλακή. Το αφήγημα εξερευνά το ηθικό δίλημμα ανάμεσα στην εκδίκηση και τη συγχώρεση, θέτοντας στο επίκεντρο τη μνήμη της κρατικής βίας.

Το «Ήταν απλώς ένα ατύχημα» απέσπασε τον Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες το 2025 και αποτέλεσε υποψηφιότητα για τα Όσκαρ Διεθνούς Ταινίας εκ μέρους της Γαλλίας.

Κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων, αρκετά μέλη του συνεργείου βρέθηκαν υπό πίεση από τις αρχές, ενώ αναφέρονται ανακρίσεις και συλλήψεις. Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί ο ακτιβιστής Μεχντί Μαχμουντιάν, πρώην πολιτικός κρατούμενος και συν-σεναριογράφος της ταινίας, ο οποίος συνελήφθη λίγες εβδομάδες πριν από την τελετή των Όσκαρ, μετά από δημόσιες πολιτικές τοποθετήσεις κατά της ανώτατης ηγεσίας του Ιράν. Ο Παναχί τον είχε γνωρίσει μέσα στη φυλακή και τον κάλεσε να δουλέψει πάνω στους διαλόγους του σεναρίου, αξιοποιώντας την εμπειρία του από τα χρόνια κράτησής του.

Η νέα δίωξη δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό, αλλά εντάσσεται σε ένα ευρύτερο κύμα αυστηροποίησης απέναντι σε καλλιτέχνες, δημοσιογράφους και διανοούμενους που συνδέονται με κριτικές φωνές προς το καθεστώς, ειδικά μετά το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» που ξέσπασε το 2022 μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί.

Το 2025 ο Ιρανός σκηνοθέτης είχε δηλώσει στο Flix:

To σινεμά μου δεν είναι πολιτικό. Είναι κοινωνικό…Οι ταινίες μου δεν έχουν συγκεκριμένη πολιτική ατζέντα. Και δεν είναι ταινίες που βάζουν διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στο καλό και το κακό, τι είναι σωστό και τι όχι. Στο σινεμά μου δεν θα δείτε ποτέ έναν χαρακτήρα ολοκληρωτικά θετικό ή ολοκληρωτικά αρνητικό. Το πραγματικό πρόβλημα του Ιράν είναι η κυβέρνησή του που κάνει τους ανθρώπους να μεταλλάσσονται σε κάτι που δεν είναι…Μέσα από τις ταινίες μου δίνω φωνή σε ανθρώπους που δεν έχουν τη δυνατότητα ή δεν έχουν το μέσο, όπως εγώ έχω το σινεμά, να εκφραστούν. Και δίνω το λόγο σε όλους, ακόμη και σε αυτούς που βρίσκονται στην απέναντι πλευρά.

Η επιλογή του να συνεχίσει να δημιουργεί παρά τις απαγορεύσεις, καθώς και η απόφασή του να επιστρέψει στο Ιράν γνωρίζοντας τις συνέπειες τον καθιστούν ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της αντίστασης μέσα στο ιρανικό πολιτικό και πολιτιστικό τοπίο.