Μαρζάν Σατραπί: Η καλλιτέχνις που μετέτρεψε τη μνήμη σε πράξη αντίστασης
Γράφει η Παρασκευή Ρούσσου
«Η Μαρζάν Σατραπί πέθανε από θλίψη λίγο περισσότερο από ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Ματίας Ρίπα, του συζύγου της και έρωτα της ζωής της», αναφέρει η ανακοίνωση της οικογένειάς της που δόθηκε στο Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων (AFP) σήμερα, Πέμπτη 4 Ιουνίου 2026.
Ο θάνατός της, σε ηλικία 56 ετών, σηματοδοτεί την απώλεια μιας από τις σημαντικότερες φωνές της σύγχρονης τέχνης και λογοτεχνίας. Η Γαλλοϊρανή δημιουργός δεν υπήρξε απλώς μια βραβευμένη συγγραφέας graphic novels και σκηνοθέτρια. Υπήρξε μια γυναίκα που επέλεξε να χρησιμοποιήσει την προσωπική της εμπειρία ως μέσο κατανόησης των πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών της εποχής της, αρνούμενη να επιτρέψει σε αυτές τις πολιτικές συγκρούσεις να εξαφανίσουν τον άνθρωπο από το κάδρο. «Εγώ απλώς χρησιμοποίησα τον εαυτό μου για να δείξω τι υπήρχε γύρω μου. Δεν είμαι ιστορικός ή κοινωνιολόγος ή πολιτικός. Χρειάζονται στοιχεία για να γράψεις σοβαρά για την κοινωνία. Εγώ ξέρω μόνο ότι είμαι κάποια που γεννήθηκε σε έναν συγκεκριμένο τόπο, σε συγκεκριμένο χρόνο που δεν επέλεξε», είχε αναφέρει το 2016 σε συνέντευξή της στον Χρήστο Παρίδη και στη LiFO.
Γεννημένη το 1969 στο Ιράν και μεγαλωμένη στην Τεχεράνη, η Σατραπί βίωσε ως παιδί την Ιρανική Επανάσταση του 1979 και τη ζωή κάτω από ένα αυταρχικό θεοκρατικό καθεστώς. Οι γονείς της την έστειλαν στην Ευρώπη και αργότερα εγκαταστάθηκε στη Γαλλία, αφού πρώτα επέστρεψε για σπουδές στο Ιράν. Οι συνεχείς μετακινήσεις διαμόρφωσαν μια καλλιτεχνική ματιά που βρισκόταν διαρκώς ανάμεσα σε δύο κόσμους: την Ανατολή και τη Δύση, τη μνήμη και την εξορία.
Το έργο που τη σύστησε στο παγκόσμιο κοινό ήταν το «Περσέπολις», ένα graphic novel που συχνά χαρακτηρίζεται ως αυτοβιογραφικό, αν και η ίδια είχε απορρίψει αυτόν τον ορισμό. Όπως είχε δηλώσει, δεν χρησιμοποίησε τη ζωή της για να μιλήσει για τον εαυτό της, αλλά για να φωτίσει τον κόσμο γύρω της. Μέσα από την ιστορία ενός κοριτσιού που ενηλικιώνεται ανάμεσα στην επανάσταση, τον πόλεμο και την εξορία, η Σατραπί κατόρθωσε να αφηγηθεί μια παγκόσμια ιστορία για την ελευθερία, την ταυτότητα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Η κοινωνικοπολιτική σημασία του «Περσέπολις» παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη. Σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές του έργου, η Σατραπί περιγράφει πώς ένα αυταρχικό καθεστώς επιχειρεί να μετατοπίσει την προσοχή των πολιτών από τα ουσιώδη ζητήματα της ελευθερίας προς τον έλεγχο της καθημερινής συμπεριφοράς και της εμφάνισης, περιορίζοντας έτσι τη δημόσια σκέψη και τον πολιτικό διάλογο.
Το καθεστώς είχε καταλάβει ότι ένα άτομο που φεύγει από το σπίτι του αναρωτώμενο: Είναι αρκετά μακρύ το παντελόνι μου; Είναι στη θέση της η μαντίλα μου; Διαγράφεται η σιλουέτα μου;, δεν αναρωτιέται πλέον: Πού είναι η ελευθερία της σκέψης μου; Πού είναι η ελευθερία του λόγου μου; Η ζωή μου είναι βιώσιμη; Τι συμβαίνει στις πολιτικές φυλακές; Persepolis 2: The Story of a Return, Marjane Satrapi, 2004.
Αυτή η επιμονή στην υπεράσπιση της ανθρώπινης ελευθερίας χαρακτήρισε και τη δημόσια παρουσία της. Η Σατραπί υπήρξε διαχρονικά επικριτική απέναντι στο ιρανικό καθεστώς και στήριξε ανοιχτά το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» που αναπτύχθηκε μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί. Παράλληλα, δεν δίσταζε να ασκήσει κριτική και στη Δύση όταν θεωρούσε ότι οι πολιτικές της αντιφάσκουν με τις διακηρυγμένες αξίες της. Χαρακτηριστική ήταν η απόφασή της να αρνηθεί τη Λεγεώνα της Τιμής της Γαλλίας, καταγγέλλοντας αυτό που η ίδια θεωρούσε υποκριτική στάση απέναντι στους Ιρανούς αντιφρονούντες.
Η στάση αυτή αποκαλύπτει ίσως το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της πολιτικής της σκέψης: την άρνηση να ενταχθεί σε εύκολα στρατόπεδα. Η Σατραπί δεν αντιμετώπισε ποτέ την ιστορία ως σύγκρουση ανάμεσα σε «καλούς» και «κακούς», ούτε επέτρεψε στον εαυτό της να εγκλωβιστεί σε εθνικές ή ιδεολογικές ταυτότητες. Το έργο της επέμενε να υπενθυμίζει ότι πίσω από τις έννοιες «Ιράν», «Δύση», «Ισλάμ», «επανάσταση» ή «πόλεμος» υπάρχουν πραγματικοί άνθρωποι με φόβους, όνειρα και δικαιώματα.
Το 2007 μετέφερε η ίδια το «Περσέπολις» στον κινηματογράφο, συνυπογράφοντας τη σκηνοθεσία με τον Βενσάν Παρονό. Η ταινία απέσπασε το Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ Καννών και προτάθηκε για Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας Animation, επιβεβαιώνοντας ότι η δύναμη της ιστορίας της μπορούσε να ξεπεράσει τα όρια του μέσου που την ανέδειξε. Ακολούθησαν οι ταινίες «Chicken with Plums», «The Voices» και «Radioactive».
Σε μια εποχή όπου η Μέση Ανατολή εξακολουθεί να συγκλονίζεται από πολέμους, προσφυγικές κρίσεις και πολιτικές εντάσεις, το έργο της Μαρζάν Σατραπί αποκτά νέα βαρύτητα. Μέσα από το «Περσέπολις» και το σύνολο του έργου της, μας υπενθύμισε ότι η ελευθερία, η μνήμη και η αξιοπρέπεια δεν είναι αφηρημένες έννοιες, αλλά καθημερινές πράξεις αντίστασης.
