Γεώργιος Παπανικολάου: Αθάνατος στη μνήμη και στην επιστήμη

Η ιστορία του Γεωργίου Παπανικολάου δεν αρχίζει σε κάποιο μεγάλο πανεπιστήμιο ούτε σε ένα σύγχρονο εργαστήριο. Αρχίζει στην Κύμη. Σε έναν τόπο γεμάτο θάλασσα, από όπου ένα παιδί ξεκίνησε ένα ταξίδι που έμελλε να αλλάξει την πορεία όχι μόνο της επιστήμης, αλλά και των ζωών των γυναικών διαχρονικά. Σαν σήμερα, λοιπόν, στις 19 Φεβρουαρίου 1962, φεύγει από τη ζωή ο Γεώργιο Παπανικολάου. Και το αποτύπωμά του μένει ανεξίτηλο.

Τα πρώτα χρόνια

Ο Γεώργιος Παπανικολάου γεννήθηκε το 1883 στην Κύμη, όπου και μεγάλωσε. Από μικρή ηλικία έδειξε έντονη πνευματική καλλιέργεια. Είχε ιδιαίτερη αγάπη για τη μουσική και παρακολούθησε για οκτώ χρόνια μαθήματα βιολιού στο Ωδείο Λότνερ, ενώ παράλληλα τον απασχολούσαν η λογοτεχνία, η ποίηση και η φιλοσοφία και δεν έπαψαν να τον συνόδευσαν σε όλη του τη ζωή.

Σπούδασε Ιατρική στην Αθήνα και το 1907 ταξίδεψε στη Γερμανία για να ειδικευτεί στη βιολογία. Βρέθηκε στην Ιένα, στο Φράιμπουργκ και στο Μόναχο, όπου ήρθε σε επαφή με τη σύγχρονη επιστημονική έρευνα της εποχής. Το 1910 επέστρεψε στην Ελλάδα και παντρεύτηκε τη Μάχη Μαυρογένους, τη γυναίκα που θα γινόταν όχι μόνο σύντροφός του αλλά και ακούραστη συνεργάτιδα στο επιστημονικό του έργο.

Πόλεμος και η μεγάλη απόφαση

Το 1912, κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, επιστρατεύτηκε ως έφεδρος ανθυπίατρος και υπηρέτησε στο μέτωπο. Εκεί γνώρισε Έλληνες μετανάστες από την Αμερική που είχαν έρθει εθελοντικά να πολεμήσουν. Η επαφή αυτή τον επηρέασε βαθιά: συνειδητοποίησε ότι μόνο σε ένα περιβάλλον με οργανωμένα ερευνητικά κέντρα θα μπορούσε να αναπτύξει την επιστημονική του σκέψη.

Μετά από σύντομη παραμονή στη Γαλλία, όπου εργάστηκε στο Ωκεανογραφικό Ινστιτούτο του Μονακό, ο Παπανικολάου και η σύζυγός του πήραν τη μεγάλη απόφαση. Στις 19 Οκτωβρίου 1913 αποβιβάστηκαν στη Νέα Υόρκη.

Τα δύσκολα χρόνια στην Αμερική

Η αρχή ήταν σκληρή. Το ζευγάρι βρέθηκε σε μια άγνωστη χώρα χωρίς οικονομικούς πόρους. Ο ίδιος εργάστηκε ως υπάλληλος σε κατάστημα χαλιών και συνεργάστηκε με την ελληνική εφημερίδα «Ατλαντίς», ενώ η Μάχη Μαυρογένους έραβε κουμπιά σε πολυκαταστήματα για να εξασφαλίσουν τα προς το ζην.

Δεν εγκατέλειψε όμως ποτέ τον στόχο του. Με επιμονή αναζήτησε θέση σε επιστημονικό χώρο και τελικά, το 1914, προσελήφθη στο Τμήμα Ανατομίας του Πανεπιστημίου Cornell στη Νέα Υόρκη. Εκεί ξεκίνησε το μεγάλο του έργο.

Η ανακάλυψη που άλλαξε την ιατρική

Συνεχίζοντας τις πειραματικές του έρευνες, μελέτησε τα κολπικά επιχρίσματα πειραματόζωων και παρατήρησε ότι τα κύτταρα μεταβάλλονται ανάλογα με τη φάση του ωοθηκικού κύκλου. Κατά τη μικροσκόπηση διέκρινε και ανώμαλα κύτταρα που συνδέονταν με τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.

Το 1928 παρουσίασε για πρώτη φορά τη μέθοδο διάγνωσης του καρκίνου με κολπικό επίχρισμα. Η επιστημονική κοινότητα αρχικά αντιμετώπισε με επιφύλαξη την ανακάλυψη. Εκείνος όμως συνέχισε ακούραστα.

Το 1943 δημοσίευσε τη μνημειώδη εργασία του για τη διάγνωση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας και γεννήθηκε ένας νέος επιστημονικός κλάδος: η Αποφολιδωτική Κυτταρολογία. Το γνωστό πλέον Τεστ Παπ (Pap test) καθιερώθηκε σταδιακά ως βασική μέθοδος πρόληψης.

Από τη δεκαετία του 1940 άρχισαν στις ΗΠΑ προγράμματα μαζικού ελέγχου γυναικών, μειώνοντας θεαματικά τη θνησιμότητα από τον συγκεκριμένο καρκίνο. Λίγα χρόνια αργότερα η πρακτική επεκτάθηκε στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον κόσμο.

Αναγνώριση και επιστροφή στην πατρίδα

Το 1950 τιμήθηκε με το βραβείο Λάσκερ από την Αμερικανική Ένωση Δημόσιας Υγείας, μία από τις μεγαλύτερες διακρίσεις στον χώρο της ιατρικής. Το 1954 εξέδωσε το έργο του «Άτλας της Αποφολιδωτικής Κυτταρολογίας», που καθιέρωσε οριστικά τη νέα ιατρική πρακτική.

Το 1957 επέστρεψε για πρώτη φορά στην Ελλάδα μετά από 44 χρόνια. Η υποδοχή υπήρξε συγκινητική, ιδιαίτερα στην Κύμη, όπου οι συμπατριώτες του τον υποδέχθηκαν με τιμές και υπερηφάνεια.

Τα τελευταία χρόνια

Το 1961 αποδέχθηκε την πρόταση να οργανώσει και να διευθύνει ερευνητικό ινστιτούτο για τον καρκίνο στο Μαϊάμι της Φλόριντα, που θα έφερε το όνομά του. Όμως η υπερκόπωση και η ένταση της προσπάθειας επιβάρυναν την υγεία του.

Στις 19 Φεβρουαρίου 1962 υπέστη καρδιακή προσβολή και έφυγε από τη ζωή, εργαζόμενος μέχρι την τελευταία του ημέρα.

Η κληρονομιά

Ο Γεώργιος Παπανικολάου πρόλαβε να δει το έργο του να αναγνωρίζεται παγκοσμίως. Το τεστ που φέρει το όνομά του καθιερώθηκε ως η σημαντικότερη μέθοδος πρόληψης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας και έχει σώσει εκατομμύρια ζωές.

 Από την Κύμη έως τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου, ο Παπανικολάου δεν έπαψε ποτέ να υπηρετεί τον άνθρωπο.

Και ίσως αυτή να είναι η πραγματική του αθανασία:

ότι, δεκαετίες μετά τον θάνατό του, συνεχίζει καθημερινά να προστατεύει ζωές.